Làm gì khi trẻ bị dị vật đường thở?

Những động tác sơ cấp cứu đầu tiên của người thân trong gia đình khi trẻ bị dị vật đường thở là một bước rất quan trọng quyết định thành công trong điều trị: kịp thời cứu sống trẻ hay… đã muộn.

Trẻ bị dị vật đường thở như thế nào?

Trường hợp trẻ bị sặc sữa, một tình huống rất hay gặp, chỉ cần vài động tác làm cho lượng sữa còn trong miệng chảy ra ngoài và trẻ khóc ngay là đủ để cứu trẻ. Nhưng nếu ta chỉ biết bồng trẻ ba chân bốn cẳng chạy đến bệnh viện thì đôi khi lại là hại trẻ. Bạn hãy nhớ rằng bộ não của người không được thiếu oxy quá 3 phút. Nếu trẻ ngưng thở hơn 3 phút thì đôi khi cứu sống trẻ cũng là vô ích.

Đường thở của trẻ bắt đầu từ vùng mũi và miệng, gặp nhau ở vùng hầu họng, qua thanh quản để xuống khí quản và đến phổi. Nếu tắc nghẽn ở vùng mũi thì trẻ có thể thở bằng miệng. Nhưng bắt đầu từ vùng trước thanh quản, đặc biệt ngang nắp thanh quản trở xuống, nếu đường thở có một vật lạ nào xuất hiện sẽ gây ra khó thở hoặc ngưng thở và cơ thể sẽ bị thiếu oxy, quan trọng nhất là bộ não thiếu oxy sẽ chết rất nhanh, mà khi đã chết não thì dù tim có đập, phổi có thở trở lại thì não vẫn không hoạt động được nữa.

Điều rắc rối là đường tiêu hóa cũng bắt đầu từ miệng, qua hầu họng xuống thực quản (chạy song song với khí quản) xuống dạ dày (bao tử). Bình thường, nắp thanh quản luôn luôn mở để không khí liên tục ra vào. Khi ăn uống, ngay khi thức ăn, thức uống được nuốt xuống thực quản thì nắp thanh quản sẽ đóng lại – trẻ tạm ngưng thở trong khi nuốt thức ăn, ngay sau khi thức ăn trôi xuống dưới thì nắp thanh quản sẽ mở ra và trẻ tiếp tục hít thở bình thường.

Các trường hợp thường gặp

Các dị vật đường thở thường gặp là thức ăn (sữa, nước, bột, cháo…) và đôi khi là những mẫu đồ chơi lớn nhỏ bằng nhựa, kim loại, thủy tinh… (thường gặp là các hạt bi, vòng nhựa,…) tròn, nhỏ nên dễ tụt sâu vào trong họng rất khó dùng tay lấy ra. Vì vậy nếu mở miệng trẻ không thấy rõ dị vật thì đừng cố gắng dùng ngón tay móc ra vì có thể đẩy dị vật vào sâu thêm.

Có thể bạn chưa biết

Một đặc điểm quan trọng là vùng nắp thanh quản rất nhạy cảm. Chỉ cần một vài giọt nước chạm vào nắp thanh quản, nó sẽ có phản xạ nhanh chóng đóng kín ngay đường thở, cho nên rất nhiều người chết đuối mà trong phổi không hề có nước như ta vẫn tưởng.

Ngay khi thấy trẻ đưa đồ chơi vào miệng, bạn đừng hét lên hoặc nhảy ào đến trước mặt trẻ vì sẽ làm trẻ giựt mình và nuốt xuống ngay. Bạn hãy nói nhẹ nhàng "Con ơi nhả ra đi" và nhanh chóng bước đến giúp trẻ lấy ra.

Dấu hiệu nhận biết

Dấu hiệu đầu tiên làm bạn hãy nghĩ ngay trẻ bị dị vật đường thở là trẻ ho, sặc sụa, thở hổn hển, hoặc kêu lên không thành tiếng, không thở, lịm dần, mắt trợn ngược, môi tái rồi tím dần… Không kể đến trường hợp bạn nhìn thấy trẻ nuốt dị vật, đôi khi ta không biết cho đến khi dị vật gây biến chứng như: nhiễm trùng, viêm phổi… thì mới phát hiện ra. Thường trẻ hay bị hóc dị vật khi đang ăn uống hay ngậm đồ chơi mà nói, cười, ho, nhảy mũi…

Dị vật đường thở có thể ở ngay hốc mũi: Trẻ nhét mẫu giấy, hột cườm, mảnh nhựa… vào một bên mũi. Nếu không phát hiện lấy ra sớm thì có thể gây nhiễm trùng - viêm mũi kéo dài: Chảy nước mũi đục, xanh hay vàng đặc, có mùi hôi thối nhiều, uống kháng sinh nhiều ngày không giảm. Lúc này cần phải khám chuyên khoa tai mũi họng. Bạn luôn nhớ phải nhìn kỹ hai hốc mũi trẻ, rửa mũi bằng nước muối sinh lý NaCl 0,9% và hút mũi thường xuyên cho trẻ mỗi khi thấy trẻ bị chảy nước mũi vì bất kỳ nguyên nhân nào.

Trẻ bị hóc thức ăn đặc, sặc sữa thường ở ngay nắp thanh quản hoặc cũng có thể vào sâu hơn. Ngay lập tức, nếu trẻ đang ngồi thì cho trẻ cúi người về phía trước, nếu trẻ đang nằm thì phải nghiêng đầu trẻ sang một bên cho thức ăn, sữa còn trong miệng trẻ được đưa ra ngoài hết, tuyệt đối không ngửa đầu trẻ ra sau sẽ càng làm cho sữa trong miệng trôi tuột vào đường thở. Tiếp tới lật người trẻ nằm sấp trong lòng bàn tay phải, dùng tay trái vỗ mạnh mấy cái liên tiếp vào lưng trẻ phần trên gần cổ, phải làm cho trẻ khóc lên được thì mới ổn. Da và môi trẻ phải hồng lên thì mới bớt nguy hiểm, lúc đó mới đưa trẻ đến bệnh viện kiểm tra thêm. Tránh trường hợp trẻ đang bị sặc sụa, ngạt tím mà cứ bồng ngửa trẻ chạy vào viện thì không kịp.

Lắm khi dị vật lại là một cái xương cá nhỏ ghim dính vào thành họng lâu ngày không lấy ra được bị bội nhiễm, làm sưng đau, áp xe vùng cổ và được mổ lấy ra một túi mủ.

Dị vật có thể ở thanh quản sẽ nghe tiếng thở rít, ho từng cơn, ho khan, nếu vật nhọn có thể gây đau, khó nuốt. Những dị vật lớn mắc kẹt ở khí quản không vào phế quản đưọc có thể gây khó thở, thở rít từng cơn do dị vật di động. Dị vật nhỏ rơi vào phế quản dễ bị bỏ quên vì không gây khó thở, chỉ khi có biến chứng như xẹp phổi, viêm phổi, áp xe phổi… thì mới phát hiện.

Vì tất cả những nguy hiểm kể trên, phòng bệnh lúc nào cũng hơn chữa bệnh. Bạn hãy cố gắng tránh cho trẻ những đáng tiếc này nhé. Không nên cho trẻ nằm bú sữa hoặc uống sữa, tuyệt đối không được ép đút ăn khi bé đang khóc, ho, ngáp, la hét… Trẻ nhỏ thích đưa vào miệng tất cả những gì mà tay trẻ cầm được, do đó cần luôn mắt theo dõi trẻ chơi. Không để những đồ chơi nhỏ trong tầm tay trẻ, không cho chơi những đồ chơi có thể vỡ thành những mảnh nhỏ mà trẻ có thể nuốt hay ngậm cắn vỡ…

BS. Đào Thị Yến Thủy